SINIR GEÇİŞLERİNE İLİŞKİN BİR ÖNERİ: ELEKTRONİK SINIR KUYRUĞU

İnsanoğlunun kullandığı en eski ulaştırma yöntemi olan karayolu taşımacılığı, ülkemizin ihracat ve ithalatında büyük öneme sahip olup, taşıma türleri arasında denizyolunun ardından ikinci sırada yer almaktadır. 2017 yılında gerçekleştirilen toplam 157.055 milyon dolarlık ihracatımızın 45.835 milyon doları ve toplam 233.792 milyon dolarlık ithalatımızın 37.801 milyon doları karayolu ile gerçekleşmiştir. Karayolu ile yapılan ihracat, ithalat ve transit taşımalarında sınır gümrük idarelerinin hızlı ve etkin çalışması, taşınan eşyanın zamanında tüketiciye ulaşması, dış ticaretinin gelişmesi ve 2023 hedeflerine ulaşılabilmesi açısından çok önemlidir.

Ülkemizde gümrük kapılarının modernizasyonu 2000’li yılların başında bir devlet politikası haline gelmiştir. Ülkemizin hâlihazırda 30 kara hudut kapısı bulunmakta ve bunlardan 18 tanesi aktif kara sınır kapısı olarak hizmet vermektedir. Bu hudut kapılarımızdan 12 tanesi Yap-İşlet-Devret modeliyle modernize edilmiştir. Modernizasyon kapsamında; idari ve ticari binalar, giriş-çıkış kontrol üniteleri, arama hangarları, kaçak eşya depoları, peronlar, kantarlar, sosyal tesisler ve TIR park alanları inşa edilmiştir. Bunların yanı sıra birçok işlem elektronik ortama aktarılmış olup, gümrük işlemlerin daha hızlı ve risk analizinin daha etkin yapılması sağlanmıştır. Yapılan modernizasyon sayesinde Türkiye’ye giriş-çıkış işlemlerinde de önemli iyileşmeler görülmüştür. Örneğin Kapıkule TIR Gümrük Müdürlüğü’nde, Türkiye’ye girişte ortalama bekleme süreleri 1 saat 37 dakikadan, 1 saat 3 dakikaya kadar düşürülerek 30 dakikanın üzerinde bir kazanç sağlanmış, çıkışta ise 3 saatin üzerinde gerçekleşen işlem süreleri 1 saat 10 dakika mertebesine kadar düşürülmüş ve 2 saatin üzerinde bir kazanç sağlanmıştır.

Kapıkule Kara Hudut Kapısından 2012 yılında 1.344.532 araç giriş-çıkış yapmıştır. Bu rakam 2017 yılında 1.739.380 araca yükselmiş ve ülkemize giriş-çıkış yapan araçların %25,5’inin işlemi anılan kara hudut kapısından gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Kapıkule Kara Hudut Kapısından 2012 yılında 4.158.320 yolcu giriş-çıkış yapmış olup, bu rakam 2017 yılında 5.008.826 yolcuya yükselmiştir. Ülkemize kara hudut kapılarını kullanarak giriş-çıkış yapan yolcuların %20,2’si anılan hudut kapısını kullanmıştır. Yukarıdaki istatistiki bilgilerden de anlaşılacağı gibi Kapıkule Kara Hudut Kapısı ülkemizin önemli sınır geçiş noktalarının başında gelmektedir. Gümrük idarelerinde gerçekleştirilen iyileştirmeler sayesinde sınır geçişlerinde bekleme süresi azaltılmış olmasına rağmen “Sınır kapısında uzun TIR kuyruğu” manşetleri medyada zaman zaman yer almaktadır. Özellikle Kapıkule Kara Hudut Kapısı TIR kuyrukları haberlerin ve çeşitli kuruluşlar tarafından hazırlanan raporların konusu olmaktadır.

Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) tarafından hazırlatılan Kapıkule Sınır Kapısı Geçişlerinin İyileştirilmesi Sonuç Raporu’na göre; 2016 yılında, yılın 69 gününde ihracat yönünde 11 km’nin üzerinde kuyruk olmuştur. TIR parkının dışına taşan TIR kuyruğu ise 142 günde olmuştur. Yılın sadece 79 gününde TIR kuyruğu görülmemiştir. Yıl sonunda çıkış yönündeki ortalama TIR kuyruğu 5 km olmuştur. Sadece hafta sonuna bakıldığında ise çıkış yönündeki TIR kuyruğunun 7,5 km’ye yükselmekte olduğu ifade edilmiştir.

Kapıkule Kara Hudut Kapısındaki yoğunluğun nedenlerine kısaca bakacak olursak, ilk olarak karşımıza Bulgaristan’ın ülkemize açılan kapısı olan Kapitan Andreevo’da yaşanılan teknik, altyapısal ve personele ilişkin diğer sorunlardan dolayı çalışmanın durması veya aksaması çıkmaktadır. Dönem dönem yaşanan söz konusu sorunlar nedeniyle ülkemizden TIR çıkışı yapılamamakta ve bu durum sınırda yoğunluğa sebep olmaktadır. Kapıkule Kara Hudut Kapısından çıkış yapmak için gelen TIR araçlarının belirli günlere ağırlık vermesi ise ikinci büyük sorundur. Kapıkule Kara Hudut Kapısının en yoğun günlerinin Cuma, Cumartesi ve Pazar olduğu, yıllar itibarıyla çıkış sayılarının incelenmesi suretiyle açıkça tespit edilebilmektedir. Bu durum, ticaret erbabının ihracat işlemlerini genellikle ve bir alışkanlık olarak haftanın son günleri gerçekleştirmesinden kaynaklanmaktadır. Taşıyıcı firmalar tarafından haftanın belirli günlerine yoğunlaşılmış olması sebebiyle hem Kapıkule TIR Gümrük Müdürlüğünce hem de Bulgar gümrük idaresince tam kapasite çalışılsa bile kuyruk oluşması kaçınılmaz olmaktadır. Kapıkule Sınır Kapısı Geçişlerinin İyileştirilmesi Sonuç Raporu’nda TIR kuyruğunun oluşmasına neden olan hususlara ayrıntılı yer verilmiştir. Raporda, bir TIR’ın kuyrukta ya da TIR parkında sıraya girmesinden Bulgaristan tarafına geçişine kadarki sürenin ortalama 13,7 saat olduğu, bu sürenin yalnızca 15 dakikasında resmi işlemlerin yapıldığı belirtilmektedir. Yaşanan yoğunluğun üçüncü nedeni olarak karşımıza kara hudut kapıları sahasında yer alan akaryakıt istasyonları çıkmaktadır. İhraç yüklü TIR’larla tenteli araçlarda 900 litre, frigorifik araçlarda ise 1.800 litreye kadar ÖTV’siz akaryakıt alımı gerçekleştirilmekte olup, araç tipine (frigorifik, tenteli) ve yakıt deposunun şekline (filtreli/filtresiz) göre akaryakıt alım süresi değişmektedir. Bu süre 20-35 dakika arasında değişmekle birlikte eski filtreli araç depolarında bu süre 1 saate çıkmaktadır. Ancak, aracın akaryakıt alabilmesi için de ayrı bir sıraya girmesi gerekmektedir. Yoğun günlerde akaryakıt işlemi için sahada bekleme süresinin 4-6 saati geçtiği bilinmektedir. Tüm gümrük işlemleri bitirilmiş olmasına rağmen akaryakıt almak için sahadaki beklemeler gümrükte geçen süre olarak hesaba katılmaktadır. Ayrıca akaryakıt için beklemeler diğer işlemleri de zaman zaman engelleyebilmektedir. Kapıkule TIR Gümrük Müdürlüğü 24 saat esasına göre çalışmakta olup, söz konusu raporda da belirtildiği üzere gümrük idaresince gerçekleştirilen resmi işlemlerin ortalama 15 dakika olduğu anlaşılmaktadır. Söz konusu raporda birçok çözüm önerisi simülasyonu da yapılmış olup, yoğunluğun azaltılmasında en büyük etkiyi Bulgar tarafının kapasitesini arttırmasının yaratacağı belirlenmiştir.

Ülkemizin artan ticaret hacmi ve 2023 hedefleri göz önüne aldığında TIR kuyruklarını önlemek için gümrük idarelerinin kapasitesinin arttırılması ve sahalarının genişletilmesi, memur sayısını arttırılması gibi çözümlerin sadece günü kurtaracağı aşikârdır. Daha öncesinde yapılan çalışmalar ve projeler zaman içerisinde artan ticaret hacimleri nedeniyle kalıcı olamamıştır. Bu nedenle gümrük idarelerinin teknolojiden daha fazla yararlanması gerekmektedir. GoSwift firması tarafından geliştirilen, Estonya’nın Rusya ve Litvanya ile olan sınır kapılarında uygulanmakta olan sınır geçişlerinde önceden rezervasyon uygulaması TIR kuyruklarının çözümünün teknolojide yattığını kanıtlamıştır.

Estonya’dan Rusya’ya yıllık ortalama 600.000’nin üzerinde araç geçişi olmakta ve her yıl bu rakamın %10 arttığı ifade edilmektedir. Bu araç geçişleri esnasında araç kuyruklarının oluşması ve bu durumun çeşitli sorunlara yol açması nedeniyle kuyrukların önlenebilmesi için Elektronik Sınır Kuyruğu uygulaması geliştirilmiş, 2010 yılında ulusal mevzuatlarda değişiklik yapılmış ve 2011 yılının Ağustos ayında Estonya ve Rusya Sınırında Elektronik Sınır Kuyruğu uygulaması hayata geçirilmiştir. Uygulama sayesinde sınır geçiş süreleri daha takip edilebilir olmuş, sınır kapılarındaki kuyruklar asgariye indirilmiş, gümrük idarelerindeki hizmet kalitesi artmıştır. Ayrıca, sınırda oluşan kuyrukların neden olduğu güvenlik sorunları, çevre kirliliği ve zaman kaybının önüne geçilmiştir.

Otomobil, motosiklet, ticari küçük araç, otobüs, kamyon ve TIR araçları için sınır gümrük idaresine hangi tarihte hangi saatte gelineceği önceden internet üzerinden bildirmektedir. Sistem gümrük idaresinin işlem kapasitesine göre tasarlanmış olup, mevcut kapasiteye göre başvuranlara gümrük idaresinin yoğunluğunu göstermektedir. Kapasitenin dolu olması durumunda ise sistem rezervasyon yapılmasına müsaade etmemektedir.

Sisteme ayrıca şoför ve araç bilgileri girilmektedir. Rezervasyon ücreti olarak sadece 1,5 € alınmakta olup, sınır gümrük idaresi sahasının yakınına inşa edilen park alanında beklenen süreye göre ilave ücret tahsil edilmektedir. Her aracın park alanına girmesi zorunlu kılınmıştır. Park alanlarında beklenen süreye göre ücret ödeniyor olması da araçların rezervasyonlarını daha dakik yapmalarının önemini arttırmıştır. Araçlar her rezervasyon saatinden 3 saat önceye kadar en fazla üç defa değişiklik yapabilmektedir. Gereksiz yere yapılacak rezervasyonların önüne geçebilmek adına iptallere ilişkin alınan rezervasyon ücretinin iade edilmemesi, kısmen iade edilmesi gibi farklı usuller belirlenmiştir.

Park alanına giriş yapan araçlar, elektronik tabelalarda araç plakalarını takip ederek sınır kapısına gümrük işlemlerini yaptırmak üzere gitmektedir. Park alanında ise araç sürücülerinin yararlanabileceği sosyal tesisler kurulmuş olup, araç ve sürücülerin güvenli bir şekilde sıralarını beklemeleri sağlanmıştır. Bu uygulamanın ülkemizdeki TIR parklarından en büyük farkı araç daha hareket etmeden internet üzerinden gümrük idaresinden sıra alınmasıdır. Böylelikle, gerek ticari gerekse bireysel araçlar gümrük idaresindeki yoğunluğa göre yolculuklarını planlayabilmektedir.

SONUÇ

Estonya örneğine benzer bir uygulamanın ülkemizde hayata geçirilmesi durumunda, hareket gümrük idarelerinde işlemini tamamlayarak kara hudut kapılarımıza gidecek olan taşıtlar, kara hudut kapılarındaki yoğunluğa göre yola çıkabilecek, yolda geçireceği süreyi ona göre planlayabilecek, hatta çıkış işlemlerini gerçekleştireceği gümrük idaresini ona göre seçebilecektir. Böylelikle, araç kuyrukları asgari seviyeye indirilecek, beklemeler sırasında yaşanan hırsızlıklar, kaçak göçmen vakaları gibi istenmeyen olaylar azalacaktır. Uygulamanın taşıyıcılar açısından en önemli avantajı maliyetlerin azalacak olmasıdır.

Elektronik sıra uygulamasının taşıyıcılara sağlayacağı faydaların yanı sıra gümrük idarelerine de büyük yarar sağlaması beklenmektedir. Uygulama sayesinde yoğunluk oranlarına göre gümrük memurlarının görev yerleri, izin durumları ve çalışma saatlerinin düzenlenebilmesi mümkün olacaktır.

Birçok gümrük işlemi elektronikleştirilmiş, bilgiler bilgisayar ortamında diğer gümrük idareleri ile paylaşılmış ve saklanmış olsa da ülkemiz açısından çağa ayak uydurulması açısından yapılması gereken birçok iş vardır. Yeni İpek Yolu Projesinde önemli bir yer alabilmek, Onuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı hedeflerini gerçekleştirebilmek, LPI endeksinde ülkemizi üst sıralara çıkarabilmek için gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi, kolaylaştırılması ve sürelerin kısaltılması gerekmektedir.

KAYNAKÇA

  • Aparı, E. (2017). “Karayolu Taşımacılığı Açısından Gümrük İşlemlerinin Modernizasyonu ve Karayolu Taşımacılığının Geleceği”, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Uzmanlık Tezi, Ankara.
  • Nehir, A. (2015). “Sınır Geçiş Noktası Modernizasyonlarında Kamu Özel Sektör İşbirliği Başarısı”, Ankara.
  • İnternet: “Taşıma Şekline Göre Dış Ticaret”. Web: http://risk.gtb.gov.tr/web/gumruk-istatistikleri/dis-ticaret-verileri  adresinden 15 Mart 2018’de alınmıştır.
  • İnternet: “Kara Kapılarına Göre Giriş-Çıkış Yapan Araç Sayıları”. Web: http://risk.gtb.gov.tr/web/gumruk-istatistikleri/dis-ticaret-verileri  adresinden 14 Mart 2018’de alınmıştır.
  • İnternet: “Goswift” Web http://www.goswift.eu/services/borders/ adresinden 5 Temmuz 2017’de alınmıştır.
  • Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) tarafından hazırlatılan Kapıkule Sınır Kapısı Geçişlerinin İyileştirilmesi Sonuç Raporu, 2017.

YAZAR HAKKINDA

Erkin APARI
Gümrükler Genel Müdürlüğü
e-posta: E. Apari@gtb.gov.tr

1989 Manisa doğumludur. 2013 yılında İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümünden mezun olmuştur. 2014 yılında Gümrük ve Ticaret Uzman Yardımcısı olarak başladığı görevine halen Gümrükler Genel Müdürlüğü TIR Dairesinde Gümrük ve Ticaret Uzmanı olarak devam etmektedir. İyi derecede İngilizce, temel düzeyde İspanyolca bilmektedir.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *