İŞ ORTAMI (DOING BUSINESS) 2018 RAPORUNDA ÖNE ÇIKAN KONULAR

I – GİRİŞ

Dünya Bankası tarafından hazırlanan ve ilki 2003 yılında açıklanan İş Ortamı Raporları, dünya ekonomilerinde yatırım ortamını etkileyen reformları tespit ederek yıllık olarak kamuoyu ile paylaşan uluslararası bir kaynaktır. Rapor, bir ülkede ekonomik faaliyet açısından en büyük şehirde faaliyet gösteren küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin iş yapma süreçlerini etkileyen mevzuat düzenlemeleri ve bunların uygulaması gibi konulara ilişkin değerlendirmeler ortaya koymaktadır. Rapor, Haziran 2016 – Mayıs 2017 döneminde gerçekleştirilen reformları kapsamaktadır.

31 Ekim 2017 tarihinde açıklanan 15’inci İş Ortamı Raporu, iş ortamını ilgilendiren 11 farklı gösterge seti altında 190 ekonomiyi değerlendirmiştir. Söz konusu göstergeler şunlardır:

  • İşe Başlama (Starting a business) 
  • İnşaat İzinlerinin Alınması (Dealing with construction permits)
  • Elektrik Temini (Getting electricity)

  • Tapu Kaydı (Registering property)

  • Kredi Temini (Getting credit)

  • Azınlık Hissedar Hakların Korunması (Protecting minority investors)

  • Vergi Ödeme (Paying taxes)

  • Sınır Ötesi Ticaret (Trading across borders)

  • Sözleşmenin İcrası (Enforcing contracts)

  • İflasın Çözümü (Resolving insolvency)

  • İşgücü Piyasası Düzenlemeleri (Labor market regulation)

İşgücü piyasalarının etkinliğine ilişkin veriler ülke sıralaması hesaplanırken dikkate alınmamaktadır.

II – RAPORUN GENEL TESPİTLERİ

Raporda öne çıkan bazı tespitleri şu şekilde sıralayabiliriz:

  • Raporda ele alınan 190 ülkenin 119’u, iş ortamını iyileştirmek adına en az bir tane reform gerçekleştirmiştir.
  • Sıralamada üst basamaklarda yer alan ülkeler önceki yıllara göre daha fazla çeşitlilik arz etse de, ilk 20’deki ülkelerin bazı ortak yanlarının olduğu görülmektedir. Örneğin, ilk 20’deki ülkelerin 14 tanesi OECD üyesi olan yüksek gelir grubundaki ülkelerden oluşmaktadır.
  • Sıralamada ilk 5’te yer alan ülkeler sırasıyla Yeni Zelanda, Singapur, Danimarka, Güney Kore ve Hong Kong iken, Libya, Yemen, Güney Sudan, Venezüella, Eritre ve Somali son 5’i teşkil etmiştir. Türkiye geçen yıla göre 9 basamak yükselerek 60’ıncı sırada yer almıştır.
  • 2017 raporunda 16’ncı sırada yer alan Gürcistan, bu sene 7 basamak yükselerek 9ncu sırada yer alarak ilk 20’deki tek düşük-orta gelirli ülke olarak dikkat çekmiştir. Gürcistan, raporun ilk yayımlanmaya başlandığı 2003 yılından bugüne kadar, iş ortamı iyileştirmek adına toplamda 47 reform gerçekleştirerek bu alanda ilk sırada yer almıştır. O nedenle, 9ncu sırada yer alması gelir seviyesi düşünüldüğünde şaşırtıcı olsa da, esasen son 15 yılda hayata geçirdiği reformların meyvesini toplamaktadır.
  • Bugüne kadarki tüm raporlarda hiçbir düşük gelirli ülke ilk 20’de yer almamıştır.
  • Bir ülkenin yüksek gelir grubunda yer alması iş yapma kolaylığı endeksinde üst sıralarda yer almasını garanti altına almaz. Endekste iyi performans için önemli olan faktörler bürokratik engellerin az olması, sağlam bir yasal yapının bulunması ve uluslararası iyi uygulama örneklerini temel alan bir mevzuat altyapısının varlığıdır.
  • İlk 20’deki ülkelerin bir diğer önemli karakteristiği, bu ülkelerde iş gücüne katılım oranın diğer ülke ortalamalarından yüksek olması ve gelir eşitsizliğinin düşük seviyelerde olmasıdır.
  • Ele alınan dönem içerisinde, 2018 yılı raporunun kapsamındaki 190 ülkede iş yapma kolaylığı alanında toplam 264 tane reform yapılmıştır.
  • En fazla reform yapılan bölge 83 ile Sahra-Altı Afrika bölgesi olurken, en fazla reform 38’er tane ile İşe Başlama ve Kredi Temini alanlarında hayata geçirilmiştir.
  • En az reform İflasın Çözümü (13 tane) ve Sözleşmenin İcrası (20 tane) gibi hukuki alanlarda yapılmıştır. Bu noktada altı çizilmesi gereken husus, ülkelerdeki yasa koyucu kurumlar ile icracı konumdaki kamu kurumları arasında yakın bir işbirliği gerektiren hukuki reformların başarısının uygulama ile ortaya çıktığı ve etkilerinin uzun vadede daha iyi gözlemlenebildiği gerçeğidir.
  • Ekonomilerin iş ortamına ilişkin reformları ne zaman yaptığı konusunda iki teori bulunmaktadır. Birincisi, ekonomiler reform yapmaları şart olduğunda -örneğin bir ekonomik kriz olması durumunda-, yani reform yapmak dışında başka bir seçenek kalmadığında bu yolu tercih etmektedir. İkinci teoriye göre ise, bir ülkede hükümet yeni işbaşına geldiyse reform yapma eğilimi daha fazla olmaktadır.
  • Hangi teorinin daha doğru olduğu konusunda İş Ortamı Raporu verileri kullanılarak yapılan çalışmalara göre, ülkeler bir ekonomik kriz yaşanması durumunda daha fazla reform yapma eğilimindedirler. Buna göre, birinci teori daha doğrudur.
  • Bununla birlikte, bir ülkede kamu borcu düşük seviyede seyrediyor ise, o ülkenin reform yapma yoğunluğu daha az olmaktadır.
  • Bir ülkede iş hayatına ilişkin düzenlemelerin hantal ve külfetli olması, girişimcileri ve çalışanları kayıt dışılığa iten bir faktördür. Bürokratik engeller fazla olduğunda, toplumun en imtiyazlı kesimleri yasal destek almak veya rüşvet vermek suretiyle işlerini yaptırabilmektedir.
  • Rapor için toplanan veriler, eşitsizlik, yoksulluk ve iş düzenlemeleri arasında güçlü bir ilişki olduğu görüşünü desteklemektedir. Esasen, daha iyi iş düzenlemelerine sahip ülkeler ortalamada daha düşük yoksulluk seviyesine sahiptir.

III – RAPORUN TÜRKİYE’YE İLİŞKİN TESPİTLERİ

190 ülkenin yer aldığı 2018 İş Yapma Kolaylığı Endeksinde Türkiye bir önceki yıla göre 9 basamak ilerleme kaydetmiş ve 60’ıncı sırada yer almıştır. Tablo-1’de 2006 yılından itibaren Türkiye’nin sıralamadaki yeri gösterilmiştir.

Tablo 1: 2006-2018 İş Ortamı Raporlarında Türkiye’nin Yeri

Yıl Ülke sayısı Türkiye’nin Sıralaması Önceki Yıla Göre Değişim
2006 155 84
2007 175 65 19
2008 178 60 5
2009 181 63 -3
2010 183 60 3
2011 183 73 -13
2012 183 68 5
2013 185 72 -4
2014 189 51 21
2015 189 51 0
2016 189 63 -12
2017 190 69 -6
2018 190 60 9

Tablo 2’de 2017 ve 2018 raporlarında her bir gösterge setinde Türkiye’nin sıralaması verilmiştir.

  • En iyi performansa sahip olduğumuz gösterge, 20’inci sırada yer aldığımız azınlık hissedar haklarının korunmasıdır. Bu göstergede ülkemizin ilerleme kaydetmeye devam ettiği dikkati çekmektedir. Bir önceki yıla göre 2 basamak yükselmiş durumdayız.
  • En düşük sırada yer aldığımız gösterge, 139’uncu sırada olduğumuz iflasın çözümüdür. Aynı zamanda bu gösterge, 13 basamak ile bir önceki yıla göre en fazla gerileme kaydedilen alan olmuştur.
  • Bir önceki yıla göre en fazla ilerleme kaydedilen gösterge seti vergi ödemedir. Buna göre, vergi ödeme göstergesinde 2017 yılında 128’inci sırada yer alan Türkiye, 2018 yılında 40 basamak ilerlemiş ve 88’inci sıraya yükselmiştir.
  • Ülkemiz, Gümrük ve Ticaret Bakanlığını doğrudan ilgilendirdiğini düşündüğümüz göstergelerden;
  1. Sınır ötesi ticarette geçen yıla göre 1 basamak gerileyerek 70’inci,
  2. İşe başlamada geçen yıla göre 1 basamak gerileyerek 80’inci,
  3. Kredi temininde geçen yıla göre 5 basamak ilerleyerek 77’inci,
  4. İflasın çözümünde geçen yıla göre 13 basamak gerileyerek 139’uncu

Sırada yer almıştır.

Tablo 2: 2017-2018 Raporlarında Gösterge Setlerine Göre Türkiye’nin Durumu

 Gösterge Seti 2017 2018 Değişim
Azınlık Hissedar Haklarının Korunması 22 20 2
Sözleşmelerin Uygulanması 33 30 3
Tapu Siciline Kayıt 54 46 8
Elektrik Temini 58 55 3
Sınır Ötesi Ticaret 70 71 -1
Kredi Temini 82 77 5
İşe Başlama 79 80 -1
Vergi Ödeme 128 88 40
İnşaat izinlerinin alınması 102 96 6
İflasın Çözümü 126 139 -13

Kaynak: İş Ortamı 2018 Raporu

İşe Başlama

  • 2018 Raporunda Türkiye, işe başlama göstergesinde bir önceki yılın raporuna göre 1 basamak gerileme kaydederek 80’inci sırada yer almıştır. Tablo 3’te ülkemize ilişkin sonra 3 yılın verileri gösterilmiştir.
  • İşe başlama göstergesinde 2018 yılında sınır puana uzaklık değerinde ilerleme yaşanmış olmasına rağmen, sıralamada 1 basamak gerilemiş durumda olmamızın nedeni, bu alanda diğer ülkelerin daha fazla reform yaptığını, dolayısıyla daha fazla ilerleme kaydettiğini göstermektedir. Ayrıca, söz konusu göstergede ülkemizde prosedür sayısı, süre ve maliyet açısından cinsiyete göre farklı bir uygulama olmadığı görülmektedir.

 

Tablo 3: İşe Başlama Gösterge Setinde Türkiye

  2016 2017 2018
Sıralamadaki Yeri 90 79 80
Sınır Puana Uzaklık Değeri 85.18 86.98 87.59
Prosedür sayısı – (Erkekler için) 8 7 7
Prosedür sayısı – (Kadınlar için) 8 7 7
Süre – Gün (Erkekler için) 7.5 6.5 6.5
Süre – Gün (Kadınlar için) 7.5 6.5 6.5
Maliyet (Kişi Başına Gelirin Yüzdesi) (Erkekler için) 16.6 16.4 12.8
Maliyet (Kişi Başına Gelirin Yüzdesi) (Kadınlar için) 16.6 16.4 12.8
Asgari Ödenmiş Sermaye (Kişi Başına Gelirin Yüzdesi) 11.0 10.2 7.8

Kaynak: İş Ortamı 2018 Raporu

Kredi Temini

  • Türkiye kredi temini kriterinde 2016 yılında 79’uncu, 2017 yılında 82inci sıraya iken, 2018 yılı endeksinde 5 basamak ilerleme kaydetmiş ve 77inci sıraya yükselmiştir (Tablo 4). Kredi bilgisi derinliği endeksi, Türkiye’nin en iyi durumda olduğu alt kriter iken, en kötü performansın yasal hakların gücü endeksinde olduğu görülmektedir. Kredi veren ve kredi temin edelerin haklarını düzenleyen mevzuatın değerlendirildiği yasal hakların gücü endeksinde yaşanan iyileşme bu göstergedeki iyileşmede rol oynamıştır. Ayrıca, resmi sicil kapsamının yetişkin nüfusa göre yüzdesinde de bir artış kaydedilmiştir.

 

Tablo 4: Kredi Temini gösterge setinde Türkiye

2016 2017 2018
Sıralama 79 82 77
Sınır Puana Uzaklık Değeri 50 50 55
Yasal Hakların Gücü Endeksi 3 3 4
Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi 7 7 7
Resmi Sicil Kapsamının Yetişkin Nüfusa Göre Yüzdesi %75 %76,6 %80,2

Kaynak: İş Ortamı 2018 Raporu

İflasın Çözümü

  • Bilindiği üzere, iflasın çözümü gösterge seti ile, iflas etmiş bir şirketin tasfiye edilme sürecine ilişkin süre ve maliyetler, adli tasfiye süreçlerinin sonuçları ile konuyla ilgili mevzuatın etkinliği ölçülmektedir. İflasın çözümü göstergesinde İş Ortamı Raporu’nun Türkiye’nin performansına ilişkin son 3 yıl değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.

 

Tablo 5: İflasın Çözümü gösterge setinde Türkiye

  2016 2017 2018
Sıralamadaki Yeri 124 126 139
Sınır Puana Uzaklık Değeri 35.09 34.98 33.26
Geri Dönüş Oranı (Cent/Dolar) 18.7 18.5 15.3
Süre (Yıl) 4.5 4.5 5.0
Maliyet (Taşınmaz malın yüzdesi) 14.5 14.5 14.5
Tasfiye Çerçevesinin Etkinliği Endeksi (0-16) 8.0 8.0 8.0
Tasfiyenin hukuki olarak başlaması (0-3) 3.0 3.0 3.0
Borçlunun varlıklarının yönetimi (0-6) 2.0 2.0 2.0
Yeniden düzenleme işlemleri (0-3) 1.0 1.0 1.0
Alacaklının katılımı (0-4) 2.0 2.0 2.0

Kaynak: İş Ortamı 2018 Raporu

 

  • 2017 yılı endeksine göre, iflas etmiş bir şirket tasfiyesi süreci ortalama 4,5 yıl sürmekte ve geri dönüş oranı %18,5’ine iken, 2018 yılında bu sürenin 5 yıla çıktığını ve geri kazanım oranının da %15,3’e gerilediğini görüyoruz. Belirtilen bu sebeplerden dolayı, 2018 yılında bu göstergedeki sıralamamız önceki yıla göre 13 basamak kötüleşerek 139 olarak belirlenmiştir.
  • Bu göstergede yaşanan gerileme ile ilgili olarak raporun Türkiye sayfasında bir tespitte bulunulmuştur. 31 Temmuz 2016 tarihinde yayımlanan 669 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 4’üncü maddesi ile OHAL süresince iflas ertelemesi talebinde bulunulması ve iflas ertelemesi kararı verilmesi yasaklanmıştı. Söz konusu değişiklik ile iflasın çözümünün daha zor hale geldiği belirtilmektedir.

Sınır Ötesi Ticaret

  • Türkiye, sınır ötesi ticaret alanında geçen yıla göre 1 basamak gerileyerek 71’inci sırada yer almıştır. Türkiye verileri hesaplanırken; ihracatta Fransa’ya gönderilen motorlu kara taşıtları (87’inci fasıl), ithalatta Almanya’dan ithal edilen oto parçaları (8708 pozisyonu) ve taşıma modu olarak da denizyolu dikkate alınmıştır (Tablo 6).

 

Tablo 6: Sınır Ötesi Ticaret  Göstergesinde Türkiye İçin Kullanılan Kriterler

  İhracat İthalat
Eşya HS 87: Motorlu kara taşıtları, traktör, bisiklet, motosiklet ve diğer HS 8708: Karayolu taşıtları için aksam, parça ve aksesuarlar
Ticaret ortağı Fransa Almanya
Sınır Derince Limanı Ambarlı Limanı
Uzaklık (Km) 90 38
Yurtiçi nakliye süresi (Saat) 3 3
Yurtiçi nakliye maliyeti ($) 550 263

Kaynak: İş Ortamı 2018 Raporu

 

  • İhracatta gümrükleme işlemleri 16 saatte, belgelerin hazırlanması ise 5 saatte tamamlanmaktadır. Gümrükleme işlemlerinin maliyeti 376 ABD Doları iken belgelerin hazırlanmasının maliyeti 87 ABD Dolarıdır. İthalatta ise, gümrükleme işlemleri 41 saat ve belgelerin hazırlanması 11 saatte tamamlanmaktadır. Gümrükleme işlemlerinin maliyeti 655 ABD Doları, belgelerin hazırlanmasının maliyeti ise 142 ABD Doları olarak hesaplanmıştır (Tablo 7).
  • Tablo 7’nin dikkatli bir biçimde incelenmesi ile görüleceği üzere, belge hazırlamada uyum, gümrüklemede uyum ve yurtiçi nakliye olmak üzere 3 prosedür seti altında ölçülen sınır ötesi ticaret göstergesinde, ülkemizin gerek ihracat gerekse ithalat işlemlerindeki tüm değerler aynıdır.

IV – SONUÇ

İş Ortamı 2018 Raporunda Türkiye, her ne kadar 2017 yılı endeksine göre 9 basamak yükselmiş olsa da daha önce 2014 ve 2015 yıllarında bulunduğu 51’inci sıradan hala geridedir.

Yukarıda detaylı biçimde izah edildiği üzere, 2018 yılı endeksinde ülkemizin bir önceki yıla göre en fazla ilerleme kaydettiği gösterge seti 40 basamak yükseldiğimiz vergi ödemedir. Vergi ödeme göstergesindeki bu yükselişin nedeni, vergi ödeme kriteri hesaplamalarına 2017 yılı raporu ile bir alt kriter olarak eklenen beyan sonrası endeksindeki (post-filing index) puanımızın, önceki yıla göre ciddi biçimde artış göstermiş olmasıdır. Söz konusu alt kriter eklenmeden önceki endekste 61’inci sırada bulunan Türkiye, kriter eklendikten sonra gözden geçirilen 2017 sıralamasında 128’inci sıraya gerilemişti. 2018 yılında ise söz konusu alt kriterdeki puanının artması ile Türkiye 80’inci sıraya yükselmiştir. Buna rağmen, vergi ödeme göstergesinde ülkemizin 2016 yılına göre gerilemiş durumda olduğunu belirtmekte yarar var.

Bu durumda şöyle bir tespitte bulunmak hatalı olmayacaktır: Vergi ödemede beyan sonrası süreçlere ilişkin olarak 2017 yılında ilk kez toplanan veriler sağlıklı bir biçimde toplanmadığı için belirtilen yıldaki sıralamamız ciddi oranda düşüş kaydetmiştir. 2018 yılında veriler daha sağlıklı toplandıktan sonra bu göstergede sıralamamız tekrar yükselmiştir. Bu durumda, vergi toplama göstergesinin veri toplama aşamasında yaşanan sorunlar, ülkemizin 2017 yılındaki genel sıralamasının kötüleşmesinde de rol oynamıştır.

Son olarak vurgulamak istediğimiz bir husus, sınır ötesi ticaret göstergesinde, ülkemizin gerek ihracat gerekse ithalat işlemlerindeki tüm değerlerin son 3 yıl için de aynı olmasıdır. Gümrük ve Ticaret Bakanlığımız, belirtilen dönemde ticareti hızlı ve kolay biçimde gerçekleştirebilmek adına bir çok uygulamayı hayata geçirmiştir. Buna karşın, kaydedilen ilerlemelerin söz konusu gösterge ile ilgili anket sorularına cevap verenler tarafından yeterince takdir edilmediği görülmektedir.   

 

Not: İş Ortamı Raporunun Metodolojisini detaylı biçimde ele aldığımız ve Gümrük ve Ticaret Uzmanları Derneğimizin Uzman Görüş Dergisinin 44-45’inci sayısında yayımlanan “15 Soruda İş Ortamı (Doing Business) Raporu” başlıklı makalemize http://gtud.org/2017/03/22/15-soruda-is-ortami-doing-business-raporu/ linkinden ulaşabilirsiniz.

 

KAYNAKÇA

Dünya Bankası (2017), “Doing Business 2018. Reforming to Create Jobs”, <http://www.doingbusiness.org/~/media/WBG/DoingBusiness/Documents/Annual-Reports/English/DB2018-Full-Report.pdf

 

YAZAR HAKKINDA:

Hamit BOZTEPE

Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü

Gümrük ve Ticaret Uzmanı

0312 449 38 38

h.boztepe@gtb.gov.tr

1983 Kayseri doğumludur. İlk, orta ve lise eğitimini Kayseri’de tamamlamıştır. 2006 yılında Erciyes Üniversitesi İşletme bölümünden mezun olmuştur. 2014-2016 yıllarında ABD’de yer alan Southern New Hampshire University’de İşletme yüksek lisans programını tamamlamıştır. 2007 yılında mülga Gümrük Müsteşarlığı’nda Gümrük Uzman Yardımcısı olarak başladığı çalışma hayatına Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nde Gümrük ve Ticaret Uzmanı olarak devam etmektedir.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *