AB VE TÜRKİYE’DE NİHAİ KULLANIM UYGULAMALARI VE YAŞANAN SORUNLAR

Nihai Kullanım Uygulaması Neden Var?

Küresel ticareti serbestleştirme eğilimlerinin hızlı bir biçimde sürdüğü günümüzde, gümrük vergilerinden muafiyet ve gümrük vergilerinde indirim uygulamaları söz konusu serbestleştirme sürecinin en önemli parçasıdır. Bu amaçla oluşturulan nihai kullanım sistemi de bir eşyanın belirlenmiş bir kullanıma tabi tutulması şartıyla indirimli ya da sıfır vergi oranı uygulanarak ithal edilebilmesine dayanmaktadır.

Üretimde kullanılacak girdilerin ucuza temin edilmesini sağlayarak üretimin artırılmasına katkıda bulunmak, yerli sanayinin gelişmesini desteklemek ve Türkiye ekonomisini geliştirmek amacını taşıyan nihai kullanım sistemi, Avrupa Birliği ile tesis edilen Gümrük Birliği kapsamındaki mevzuat uyumu programı çerçevesinde mevzuatımıza aktarılmıştır.

Nihai Kullanım Uygulamasının Tarihçesi

Birlik Gümrük Kodu olarak adlandırılan 952/2013 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konseyi Tüzüğü, 2913/92 sayılı Konsey Tüzüğü ile tesis edilen Topluluk Gümrük Kodu’ nu yeniden düzenleyerek 10.10.2013 tarih ve L269 sayılı Avrupa Birliği Resmi Gazetesi’nde yayımlanmıştır. Avrupa Birliğinde Birlik Gümrük Kodu’nun 01.05.2016 tarihi itibarıyla yürürlüğe girmesiyle birlikte nihai kullanım serbest dolaşıma giriş rejimi altında düzenlenen bir gümrük uygulaması olmak yerine, başlı başına bir rejim haline gelmiştir.

Türkiye’de nihai kullanım uygulaması, ilk defa 31.12.2003 tarihli ve 25333 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2003/6661 sayılı  “Nihai Kullanıma Konu Eşya İle Gümrük Vergisi Askıya Alınan Eşyadan Kullanım Amacı Tayin Edilenlerin İthalatına İlişkin Karar” ile yapılan düzenleme çerçevesinde hayata geçirilmiştir. Nihai kullanım konusu ayrıca, 05.05.2006 tarihli ve 26159 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4 Seri No.lu Gümrük Genel Tebliği ile de düzenlenmiş olup mevcut durumda, her iki düzenleme de yürürlükten kaldırılmıştır.

Halihazırda nihai kullanım uygulamasına ilişkin hususlar, 20/12/1995 tarihli ve 95/7606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki İthalat Rejimi Kararına (İRK) ekli listelerde belirlenen eşyaya uygulanacak usul ve esaslar çerçevesinde 2009/15481 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (BKK) eki “4458 Sayılı Gümrük Kanununun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkında Karar”ın 4 ila 12 nci maddeleri ve Gümrük Yönetmeliği’nin 207 ila 211’inci maddeleri kapsamında düzenlenmiştir.

Nihai Kullanım Uygulamasının Koşulları Nelerdir?

Nihai kullanım uygulamasından faydalanmak için, nihai kullanıma tabi eşyayı ithal etmek isteyen kişinin nihai kullanım izni alması zorunludur. Nihai kullanım kapsamında ithal edilecek eşyanın, öngörülen amaçlar için belirlenen sürede kullanılması ve ithalatçının, eşyaya ve eşyanın işlenmesine ilişkin kayıtları tutması gerekmektedir. Öngörülen nihai kullanıma tahsis edilmeyen eşyanın ithalatında, gümrük vergisinde indirim uygulanmaz.

Nihai kullanım sadece gümrük vergisinde tamamen veya kısmen bir indirim sağlanmasını öngörmekte olup; dampinge karşı vergi, katma-değer vergisi veya özel tüketim vergisi gibi vergilerin tahsilatına herhangi bir engel teşkil etmemektedir.

Nihai kullanım uygulamasından yararlanabilen eşya, 20.12.1995 tarihli ve 95/7606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki İthalat Rejimi Kararına (İRK) ekli listelerde belirlenmiştir. Bu çerçevede nihai kullanım prosedürleri; sivil havacılıkta kullanılmak üzere belirli parçalar, sökülecek gemiler ve deniz taşıtları, belirli sanayi ve tarım ürünleri gibi geniş bir eşya yelpazesinde kendisine uygulama alanı bulmaktadır.

Türkiye’de Nihai Kullanıma Tabi Tutulan Eşyalar Nelerdir?

Nihai Kullanım uygulamasına tabi eşya, İthalat Rejimi Kararına ekli listelerde dipnotlarla belirlenmektedir. Söz konusu listelerde bazı GTİP’ler sadece nihai kullanım kapsamında ithal edilmesi halinde beyan edilebilen GTİP’ler olup bu çalışmada “Nihai Kullanım GTİP”leri olarak adlandırılmıştır. Aynı eşya eğer nihai kullanıma tabi tutulmayacaksa muadil GTİP’ten beyan edilmesi gerekmektedir. Örneğin, ham hindistan cevizi yağı cinsi eşya nihai kullanıma tabi tutulacaksa, 1513.11.10.00.00 GTİP’ten; nihai kullanıma tabi tutulmayacaksa, 1513.11.91.00.00 veya 1513.11.99.00.00 GTİP’ten beyan edilmesi gerekmektedir.

Bazı GTİP’ler ise dipnotta belirtilen kullanım amacına göre gümrük mevzuatının nihai kullanıma ilişkin hükümlerine tabi kılınmıştır. Bu GTİP’ler, hem nihai kullanıma tabi tutulmayan eşya için hem de nihai kullanıma tabi tutulacak eşya için aynıdır.  Örneğin; 2207.10.00.10.12 no.lu GTİP’te yer alan etil alkol cinsi eşyanın nihai kullanım hükümlerine tabi olarak ilaç sanayisinde kullanılmak kaydıyla diğer ülkelerden ithal edilmesi halinde gümrük vergisi %0, nihai kullanım kapsamı dışında ithal edilmesi halinde ise gümrük vergisi oranı %50’dir.

Nihai kullanımın amacı, yerli üretimi artırmak amacıyla ucuz girdi temin edilmesini sağlamaktır. Bu kapsamda Türkiye’de en çok teknik ve sınai amaçlı (insan gıdası olarak kullanılmayan) yağlar nihai kullanıma tabi tutulmaktadır. Bunun yanında, yapıştırıcı üretmek için kazein; televizyonlarda kullanılmak üzere elektrikli aydınlatma cihazları; kara taşıtlarında kullanılmak üzere pistonlu motor, egzoz susturucuları ve egzoz boruları; bisküvi, kek gibi gıdalarda kullanılmak amacıyla hindistan cevizi, glikoz ve glikoz şurubu; kurşun kalem üretmek amacıyla küçük tahta, ilaç sanayiinde kullanılmak üzere etil alkol; birçok sanayide kullanılmak üzere sıcak haddelenmiş sac, petrol yağları ve atık yağlar Türkiye’de nihai kullanıma tabi tutulan başlıca eşyalardır. Ayrıca sökülecek gemiler ve suda yüzen diğer deniz taşıtları da nihai kullanım prosedürüne tabidir.

Nihai Kullanım Uygulamasındaki Sorunlar

Türkiye’de nihai kullanım uygulamalarında, nihai kullanım izninin verilmesinden söz konusu işleme faaliyetinin denetlenmesine kadar birçok alanda sorunlarla karşılaşılmaktadır. Her ne kadar Bakanlar Kurulu Kararı ve Yönetmelikte nihai kullanıma ilişkin düzenlemeler yer alsa da söz konusu mevzuat, uygulamadaki sorunları çözmekte yetersiz kalmaktadır.

  • Gümrük Vergilerinin Ödenmesinde Süre Sorunu

02.12.2014 tarihli ve 29193 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan “Gümrük Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” in 6 ncı maddesi ile Gümrük Yönetmeliğinin 207 nci maddesinin dördüncü fıkrasına “İzin belgesinde öngörülen sürenin sona ermesinden itibaren otuz gün içinde izni veren gümrük idaresine herhangi bir müracaatta bulunulmaması halinde, eşyaya ilişkin olarak alınan teminata 6183 sayılı Kanunun 56 ncı maddesi çerçevesinde işlem yapılır.” hükmü eklenmiştir. Buna göre, ödenmesi gereken gümrük vergilerinin 7 gün içinde ödenmesi; aksi halde teminatın paraya çevrilmesi veya diğer şekillerle cebren tahsile devam olunacağının borçluya bildirilmesi gerekmektedir. Ödeme emri yapılan borcun 7 gün içinde ödenmemesi halinde teminat, anılan Kanun hükümlerine göre paraya çevrilerek amme alacağı olarak tahsil edilmektedir.

Nihai kullanım izin hak sahibince izin belgesinde öngörülen sürenin sona ermesinden itibaren otuz günlük sürenin geçirilerek izni veren gümrük idaresine müracaat edilmesi halinde; Gümrük Kanunu 241 inci maddesinin birinci fıkrası çerçevesinde usulsüzlük cezası uygulanmaktadır. 02.12.2014 tarihli değişiklik ile nihai kullanım izin hak sahibince izin belgesinde öngörülen sürenin sona ermesinden itibaren otuz günlük süre geçirilerek başvuruda bulunulması halinde; nihai kullanıma konu eşyaya ilişkin olarak alınan teminat 6183 sayılı Kanunun 56 ncı maddesi çerçevesinde irat kaydedilmektedir.

İzin sahibinin, izin belgesinde öngörülen sürenin sona ermesinden itibaren otuz gün içerisinde, izni veren gümrük idaresine müracaat etmemesi durumunda; teminatla ilgili nasıl bir işlem yapılacağının Yönetmelik ile belirlenmesinin faydalı olduğu, ancak iznin sona ermesinden itibaren ilk 30 gün herhangi bir ceza öngörülmemesi, sonraki 30 gün Gümrük Kanunu 241/1 uygulanarak izin hak sahibinin uyarılması, sonraki 30 günde ise teminatın irat kaydedilmesinin daha uygun olacağı değerlendirilmektedir. Söz konusu Yönetmelik hükümleriyle, aynı fiile farklı iki müeyyide uygulanmasına sebebiyet verildiği düşünülmektedir “İzin belgesinde öngörülen sürenin sona ermesinden itibaren doksan gün içinde izni veren gümrük idaresine herhangi bir müracaatta bulunulmaması halinde, eşyaya ilişkin olarak alınan teminata 6183 sayılı Kanunun 56 ncı maddesi çerçevesinde işlem yapılır.” şeklinde bir düzenleme ile söz konusu sorunun ortadan kalkacağı öngörülmektedir.

  • İthalat Yapmayan Nihai Kullanım Yapan Firma Sorunu

Gerek mülga gerekse meri mevzuatta, ithalat yapmayan ancak nihai kullanım yapacak olan firmalara izin verilmesine ilişkin herhangi bir düzenleme yer almadığı görülmektedir. Gümrük mevzuatına göre nihai kullanıma tabi eşyanın yalnızca başka bir izin hak sahibine devri mümkün olduğundan, ithalat yapmayan nihai kullanıcıya eşyanın nasıl devredileceği konusunda tereddüt hasıl olmaktadır. “Nihai kullanım izninin devri” hususunun ayrıntılı bir şekilde düzenlenmemiş olması, gümrüklerde farklı uygulamaların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bunun yanı sıra mezkur durum, suistimallerin de önünü açmaktadır.

Örneğin bazı nihai kullanım izinlerinin (özellikle yağlara ilişkin nihai kullanım izinlerinin), eşyayı nihai kullanıma tahsis edecek firmalara satılması ile birlikte sonlandırıldığı tespit edilmiştir. Bu durumda normal şartlarda,  nihai kullanım izninin sonlandırılmaması ve iznin devredildiği firmaların söz konusu eşyayı nihai kullanıma tahsis etmesi halinde teminatın çözülmesi gerekmekteydi.

Diğer taraftan, Yönetmelikte “İthalatçılar İçin Nihai Kullanım İzin Belgesi” ibaresi geçse de; söz konusu Belge, Yönetmelik ekinde yer almamaktadır. Nihai Kullanım İzin Başvuru Formu, Nihai Kullanım İzin Belgesi, Satış ve Devir Formu gibi belgelerin de Yönetmelik ekinde yer almasının gerektiği değerlendirilmektedir.

  • Nihai Kullanım İzninin Değerlendirilmesinde Karşılaşılan Zorluklar

Nihai Kullanım izin başvurusu sırasında, başvuruda bulunan firmanın mali kayıtlarını gösteren belgelerin ve Kapasite Raporunun ibrazının da zorunlu olması gerekmektedir. Nihai Kullanım izninin sonlandırılması aşamasında dikkat edilen bu unsurlara, iznin verilmesi sürecinde de dikkat edilmesi hususunda yapılacak bir düzenleme; nihai kullanım uygulamasında ortaya çıkan suistimallerin önüne geçilmesinde etkili bir adım olacaktır.

Nihai Kullanım izinlerinin elektronik ortamda takibinin yapılamaması, söz konusu uygulamanın kötüye kullanılmasının önünü açan ve önlem alınmasını gerektiren diğer önemli bir husustur. Her ne kadar nihai kullanım izinleri Tek Pencere Sistemine dahil edilmiş olsa da; gümrük idarelerinde, diğer gümrük idareleri tarafından yapılan işlemlerin takibi yapılamamaktadır. Firmalar aynı kapasite raporuna istinaden farklı gümrük müdürlüklerinden nihai kullanım izni alarak ithal etmesi gerekenden çok daha fazla eşyayı indirimli veya sıfır vergi oranı üzerinden ithal edebilmektedir. Örneğin; bir firma, kapasite raporuna göre 100 ton eşya getirebilirken, aynı kapasite raporu ile birden fazla gümrük idaresinden izin alarak 200 ton belki de daha fazla eşyayı ithal edebilmektedir. Nihai Kullanım izni veriliş aşamasında ilgili gümrük idaresi tarafından, diğer gümrük idarelerinin düzenlediği izinlerin takip edilebilmesine imkan tanıyan bir sistem ya da programın olmayışı, nihai kullanımdaki suistimalleri artırmaktadır.

Diğer taraftan, denetim yapması beklenen personele muhasebe eğitimi verilerek denetimin etkinliğinin artırılacağı düşünülmektedir. Böylece, üretim yapan firmanın mali kayıtları üzerinden verimlilik oranı dikkate alınarak nihai kullanıma tabi eşyanın kullanılıp kullanılmadığı denetlenebilecektir.

Sonuç ve Değerlendirme

Teminat iadesine ilişkin işlemlerin YGM raporuna istinaden yerine getirildiği göz önünde bulundurulduğunda; nihai kullanımda doğru işlem tesis edilmesini teminen öncelikle nihai kullanım mevzuatının gözden geçirilmesi, daha sonra YGM raporlarının belirli kriterlere bağlanması gerekmektedir. Farklı eşyaların hangi koşullar altında nihai kullanıma tabi tutulmuş sayılacağı hususunda YGM’lerin bilgilerinin artırılması, gerektiğinde sık yaşanan sorunları içeren bir rehber hazırlanması, ayrıca YGM denetimlerinde de denetim elemanlarınca mezkur hususların incelemeye tabi tutulmasında fayda bulunduğu değerlendirilmektedir.

Nihai kullanımın uygulamasının yakın bir tarihte başlı başına bir gümrük rejimi olarak mevzuatta yer alacağı hususu dikkate alındığında; serbest dolaşıma giriş rejimi altında sayılan nihai kullanım hükümleri yerine, yeni bir rejim türü olarak karşımıza çıkan nihai kullanım rejiminin iş süreçlerinin oluşturulması ve tüm bunlar için yeni rejim kodlarının belirlenmesi, BİLGE sisteminde yeni düzenlemeler yapılması gerekmektedir.

Diğer taraftan; örnek olarak seçilen GTİP’ in nihai kullanıma tabi olmadan önce ve nihai kullanıma tabi olduktan sonra beyanname sayılarındaki, ithalat miktarlarındaki ve kıymetlerindeki değişim incelendiğinde, tüketim tercihleri ve ihtiyaçlar göz ardı edilerek; nihai kullanıma tabi tutulan eşya ithalatında ciddi bir artış görünmekle birlikte, üretim artırılarak ithalatında azalma beklenen nihai ürünün ithalatında çok fazla bir azalma olmadığı tespit edilmiştir.

Her ne kadar günümüzde çok yaygın kullanılmasa da, nihai kullanım uygulaması kapsamında sağlanacak vergi avantajına bağlı olarak; nihai kullanım uygulamasının zaman içerisinde dış ticaretimizdeki payının artacağı öngörülmektedir. Nihai kullanımın yaygınlaşması ile birlikte denetleyici mekanizmaların önemi de artacaktır.

Kaynakça

“Gümrük Yönetmeliği”, Resmî Gazete, 07.10.2009, 27369 (Mükerrer).

“2009/15481 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı”, Resmî Gazete, 07.10.2009, 27369 (2.Mükerrer).

“2014/7098 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı”, Resmî Gazete, 31.12.2014, 29222 (2. Mükerrer).

“Commıssıon Implementing Regulation (Eu) 2015/428 of 10 March 2015”, Official Journal of   the European Union, 14.03.2015, L70/12. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32015R0428

“Council Regulation (EEC) No 2913/92 of 12 October 1992 establishing the Community Customs Code”, Official Journal of the European Union, 19.10.1992, L 302.

“Decision No 1/95 of the EC-Turkey Association Council of 22 December 1995 on implementing the final phase of the Customs Union (96/142/EC)”, Official Journal of the European Union,  13.02.1996, L 035.

“Decision No. 70/2008/EC of the Parliament and of the Council of 15 January 2008 on a paperless environment for customs and trade”, Official Journal of the European Union, 26.01.2008, L 23/21. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1445284299373&uri=CELEX:32008D0070(01).

“Regulation (EU) No 952/2013 of the European Parliament and of the Council of 9 October 2013 laying down the Union Customs Code”, Official Journal of the European Union,10.10.2013, L 269/1.

“Regulation (EC) No 450/2008 of the European Parliament and of the Council of 23 April 2008 laying down the Community Customs Code (Modernised Customs Code)”, Official Journal of the European Union,04.06.2008, L 145/1.

ATUĞ, Fulya, “Uzmanlık Tezi, AB Nihai Kullanım Sisteminin Bir Üye Ülke Deneyimi İle Birlikte İncelenmesi”, Uzmanlık Tezi, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, Ankara, 2001.

FİDAN, Fatma, “ Nihai Kullanım Mevzuatı ve Uygulaması”, Uzmanlık Tezi, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, Ankara,  2005.

HOCA, Ahmet, “Nihai Kullanım; Avrupa Birliğinde Özel Amaca Yönelik Kullanım Nedeniyle İndirimli veya Sıfır Vergi Uygulamasından Yararlanacak Topluluğa Giren Eşya ile ilgili Düzenlemeler ve Uygulamalar Konusunda Bir Çalışma”, Uzmanlık Tezi, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, Ankara,1998.

Customs End-Use Guidelines for Traders, Mart 2013.

European Parliament Report on the implementation of the Modernised Customs Code.

http://www.mfa.gov.tr/1-95-sayili-ortaklik-konseyi-karari-gumruk-birligi-karari.tr.mfa

https://www.gov.uk/government/publications/notice-600-classifying-your-imports-or exports/notice-600-classifying-your-imports-or-exports#basic-information-about-classifying-your-import-or-exports

https://www.gov.uk/government/publications/vat-notice-770-imported-goods-end-use-relief/notice-770-imported-goods-end-use-relief

Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council on the Union legal framework for customs infringements and sanctions (COM(2013) 884).

 

YAZAR HAKKINDA:

Mediha Tuba ÇELİK

Gümrük ve Ticaret Uzmanı

Gümrükler Genel Müdürlüğü

m.arabaci@gtb.gov.tr

1988 yılında Adana’nın Ceyhan ilçesinde doğdu. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümünden 2011 yılında mezun oldu. 17.01.2013 yılından itibaren Gümrük ve Ticaret Bakanlığında başladığı görevini “Gümrük ve Ticaret Uzmanı” olarak halen sürdürmektedir.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *