15 SORUDA İŞ ORTAMI (DOING BUSINESS) RAPORU

Dünya Bankası tarafından hazırlanan ve ilki 2003 yılında açıklanan İş Ortamı Raporları, dünya ekonomilerinde yatırım ortamını etkileyen reformları tespit ederek yıllık olarak kamuoyu ile paylaşan uluslararası bir kaynaktır. Rapor, bir ülkede ekonomik faaliyet açısından en büyük şehirde faaliyet gösteren küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin iş yapma süreçlerini etkileyen mevzuat düzenlemeleri ve bunların uygulaması gibi konulara ilişkin değerlendirmeler ortaya koymaktadır[1].

Ekim 2016’da açıklanan 14’üncü iş ortamı raporu, iş ortamını ilgilendiren 11 farklı gösterge seti altında 190 ekonomiyi değerlendirmiştir. Rapor, Haziran 2015 – Mayıs 2016 döneminde gerçekleştirilen reformları kapsamaktadır.

1. İş ortamı raporunda yer alan gösterge setleri nelerdir?

İş ortamı raporunda yer alan göstergeler şunlardır:

  1. İşe Başlama (Starting a business)
  2. İnşaat İzinlerinin Alınması (Dealing with construction permits)
  3. Elektrik Temini (Getting electricity)
  4. Tapu Kaydı (Registering property)
  5. Kredi Temini (Getting credit)
  6. Azınlık Hissedar Hakların Korunması (Protecting minority investors)
  7. Vergi Ödeme (Paying taxes)
  8. Sınır Ötesi Ticaret (Trading across borders)
  9. Sözleşmenin İcrası (Enforcing contracts)
  10. İflasın Çözümü (Resolving insolvency)
  11. İşgücü Piyasası Düzenlemeleri (Labor market regulation)

Ülkelerin işgücü piyasalarının etkinliğine ilişkin veriler toplanmakla birlikte, iş yapma kolaylığı endeks sıralaması hesaplanırken bu veriler dahil edilmemektedir. Tablo 1’de her bir gösterge başlığında İş Ortamı Raporlarının dikkate aldığı hususlar yer almaktadır.

Tablo 1: İş Ortamı Raporunda Yer Alan Göstergeler

Gösterge seti Ölçülen konular
İşe Başlama Prosedürler, süre, maliyet, limited şirket kurmak için gerekli olan asgari ödenmiş sermaye
İnşaat İzinlerinin Alınması Prosedürler, bir depo inşası için gereken tüm formalitelerin maliyeti ve süresi, inşaat izinlerinin verilmesi sisteminde kontrol ve emniyet mekanizmalarının kalitesi
Elektrik Temini Prosedürler, elektrik bağlantısı kurmak için gereken süre ve maliyet, elektrik kaynağının güvenilirliği, elektrik tarifelerinin şeffaflığı
Tapu Kaydı Mülkiyet devri için gereken prosedürler, süre ve maliyet, arazi yönetimi sistemlerinin kalitesi
Kredi Temini Taşınır teminat hukuku, kredi bilgi sistemleri
Azınlık Hissedar Haklarının Korunması İlgili taraf işlemlerinde ve kurumsal yönetişimde azınlık hissedarların hakları
Vergi Ödeme Bir firmanın tüm vergi düzenlemeleri ile uyumu sağlayabilmesi için toplam vergi oranı, ödemeleri ve süre, vergi beyanından sonraki süreçler
Sınır Ötesi Ticaret Karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olunan ürün ihracatında ve oto parçaları ithalatında süre ve maliyet
Sözleşmenin İcrası Ticari anlaşmazlıkları çözmek için gereken süre ve maliyet, yargı süreçlerinin kalitesi
İflasın Çözümü Ticari iflas için süre, maliyet, çıktı ve geri dönüş oranı, iflasa ilişkin yasal çerçevenin gücü
İşgücü Piyasası Düzenlemeleri İstihdam düzenlemelerinde esneklik, iş kalitesinin özellikleri

 

2. Göstergeler nasıl seçilmektedir?

Raporda yer alan göstergelerin seçilmesi sürecinde, başta Dünya Bankası Girişim Anketleri (The World Bank Enterprise Surveys)’nden elde edilen veriler olmak üzere, ekonomik araştırma ve firma düzeyindeki veriler dikkate alınmaktadır. Belirtilen bu anketler, 139 ekonomideki 130.000’den fazla işletme tarafından raporlanan ve ticari faaliyetin önündeki temel engellerini vurgulayan verileri ortaya koymaktadır. Örneğin, finansmana erişim ve elektrik temininin, bu anketlere cevap veren işletmelerce ticari faaliyet için hayati öneme sahip unsurlar arasında bulunduğu beyan edilmiş ve bu nedenle İş Ortamı Raporunda kredi temini ve elektrik temini olmak üzere iki farklı gösterge seti oluşturulmuştur.

3. Veri kaynakları nelerdir?

İdari yükümlülükler ve ülkelerin yerel mevzuatı detaylı bir şekilde incelenerek veri toplanmaktadır. 2017 raporu 190 ekonomiyi içermektedir. Anketler, konferans aramaları, yazışmalar ve ziyaretler yolu ile gerek kamu gerekse özel sektör uzmanlarından interaktif bir şekilde devamlı olarak veri temin edilmektedir. Bu yılki raporun hazırlanması sürecinde tüm dünyada toplam 15.744 uzmanın görüşüne başvurulmuştur.

Raporda yer alan bilgiler 4 temel kaynağa dayanmaktadır:

  • İlgili ekonomilerdeki yasal düzenlemeler,
  • Ankete katılanların cevapları,
  • İlgili ekonomilerdeki kamu kurum ve kuruluşları,
  • Dünya Bankası’nın bölgesel personeli.

4. Raporda ekonomilerin performansı nasıl değerlendirmektedir?

İş Ortamı Raporu, ülke performanslarını değerlendirirken, farklı perspektifler ortaya koyabilmek adına sınır puana uzaklık değeri (Distance to Frontier Score-DTF) ve iş yapma kolaylığı sıralaması (ease of doing business ranking) olmak üzere iki farklı ölçü ortaya koymaktadır. Sınır puana uzaklık değeri, performansın mutlak düzeyini ve zaman içindeki gelişimini değerlendirmeye yardımcı olur. Bu değer, 2005 yılından bu yana (veya gösterge için verilerin toplandığı üçüncü yıldan bu yana) raporda yer alan ülkelerde göstergelerin her birinde gözlemlenen en iyi performansı temsil eden “sınır” a olan uzaklığı göstermektedir.

Böylece, herhangi bir zamanda belirli bir ekonominin performansı ile en iyi performansa sahip ekonomi arasındaki fark ortaya konulmakta ve zaman içinde bu ekonominin iş hayatına ilişkin düzenleyici ortamında meydana gelen mutlak değişim değerlendirilebilmektedir.

Sınır puana uzaklık değeri, ilk önce her bir gösterge için hesaplanmakta, daha sonra toplam değeri hesaplamak için tüm göstergelere göre ortalaması alınmaktadır. İş yapma kolaylığı sıralaması ise, bir ekonominin iş ortamına ilişkin performansının diğer ekonomilerin performanslarına göre ne durumda olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece, bu iki ölçü birlikte okunduğu zaman bir ekonominin gerçek durumuna ilişkin daha doğru bir değerlendirme ortaya çıkmaktadır.

5. Rapor kapsamına dahil edilmeyen konular nelerdir?

İş Ortamı Raporu bir ekonominin iş ortamı veya rekabetçiliğini ölçerken bir dizi faktörü dikkate almamaktadır. Makroekonomik istikrar, finansal sistemin gelişmişliği, piyasa büyüklüğü, rüşvet ve yolsuzluk olayları veya işgücünün kalitesi rapor kapsamına dahil edilmemektedir.

Benzer biçimde, rapor kapsamına dahil edilmiş olan gösterge setleri içerisinde de bilinçli olarak hesaba katılmayan unsurlar bulunmaktadır. Örneğin, sınır ötesi ticaret gösterge seti içerisinde ithal ve ihraç edilen eşyanın lojistik süreçleri ile ilgili süre ve maliyetler dikkate alınmakta iken, uluslararası taşımacılık ve gümrük vergilerinden kaynaklanan maliyetler rapor kapsamına dahil edilmemektedir. Bu yüzden, özellikle gelişmekte olan ülkelerde firmaların karşı karşıya kaldığı altyapı sorunlarına ilişkin olarak Raporun dar bir perspektife sahip olduğunu söylenebilir.

Ayrıca, belli bir kanun ya da yönetmeliğin toplumun tamamına olan maliyetleri ve katkıları ölçülmemektedir. Örnek vermek gerekirse, vergi ödenme göstergesi kapsamında işletmeler için bir maliyet kalemi olan toplam vergi oranı ölçülürken, vergi gelirleri ile finanse edilmekte olan sosyal ve ekonomik programlar hiçbir gösterge altında incelenmemektedir.

Tablo 2: Rapor Kapsamına Dahil Edilmeyen Konular

Dahil Edilmeyen Alanlar
Makroekonomik istikrar
Finansal sistemin gelişmişliği
İşgücünün kalitesi
Rüşvet ve yolsuzluk olaylarının yaygınlığı
Piyasa büyüklüğü
Güvenlik eksikliği
Mevcut göstergelerde yer almayan unsurlar
Vergi ödemede kişisel gelir vergisi oranları
Kredi temininde para politikası duruşu ve firmalar için kredi koşullarının sıkı yada esnek olması
Sınır ötesi ticarette ihracat ve ithalat vergileri ve sübvansiyonlar

6. 2017 yılı raporundaki yenilikler nelerdir?

Bu yılki rapora ilişkin yeni unsurları şöyle sıralanabilir:

  • Vergilerin ödenmesi göstergesine vergi beyanından sonraki süreçler de dahil edilmiştir.
  • 3 göstergede cinsiyet unsuru da hesaba katılmıştır.
  • Kamuya satışlar üzerine yeni bir pilot gösterge geliştirilmiştir.
  • Somali’nin de dahil edilmesi sonucunda, DB 2017’de kapsanan ekonomilerin toplam sayısı 190’a yükselmiştir.

Vergiler

Vergileri ödeme gösterge seti bu sene, bir firmanın olağan vergi yükümlülüklerine uymasından sonra ortaya çıkan işlemler gibi verginin beyanından sonraki süreçlerini de içerecek şekilde genişletilmiştir. Bunlara vergi iadeleri, vergi denetimleri ve vergi itirazları dahildir. Rapor özellikle, katma değer vergisi (KDV) iadesi almak için gerekli olan zamanı ölçmekte, potansiyel olarak bir denetimi tetikleyebilecek kurumsal gelir vergisi beyannamesinde basit bir hata ve idari itiraz süreçlerinde iyi uygulama örneklerini dikkate almaktadır.

Cinsiyet

2017 ile birlikte, sınır puana uzaklık değeri ve iş yapma kolaylığı sıralamasına dahil olan 3 gösterge için cinsiyet bileşeni de ilave edilmiştir. Bu göstergeler işe başlama, inşaat izinlerinin alınması ve sözleşmelerin uygulanmasıdır.

Peki, cinsiyet farklılıklarının da dikkate alınması neden önem arz etmektedir? Çünkü, dünya nüfusunun yaklaşık yarısını kadınlar oluşturmaktadır ve Raporun bu büyük kesimi özellikle etkileyen mevzuat düzenlemelerini ölçüyor olması önemlidir.

Kamu Alımları

Kamu alımları, kamu kurumları tarafından özel sektörden mal, hizmet ve iş tedarik edilmesi sürecidir. Avrupa Komisyonu verilerine göre (2014), kamu alımları GSYİH’nın ortalama %10 ila %25’ini oluşturmakta ve tedarik piyasasını özel sektör için eşsiz bir iş fırsatları havuzu haline getirmektedir. Bu nedenle 2017 yılı raporu, “hükümete satış” olarak adlandırılan kamu ihale mevzuatına ilişkin bir pilot gösterge seti analizinden oluşan bir ek içermektedir.

Kamu alımları süreci şu 5 açıdan incelenmiştir:

  • Erişilebilirlik ve şeffaflık,
  • İhale güvenliği,
  • Ödemede gecikmeler,
  • Küçük ve orta ölçekli işletmeler için teşvikler,
  • Şikâyet mekanizmaları.

7. 2017 Raporunda en iyi ve en kötü performansa sahip olan ekonomiler hangileridir?

En başarılı 5 ülke Yeni Zelanda, Singapur, Danimarka, Hong Kong ve Güney Kore’dir. En başarısız 5 ülke ise Güney Sudan, Venezüella, Libya, Eritre ve Somali’dir.

Tablo 3: 2017 İş Ortamı Raporunda En Başarılı 10 Ülke

Ülke 2016 2017
Yeni Zelanda 1 1
Singapur 3 2
Danimarka 2 3
Hong Kong 5 4
Güney Kore 4 5
Norveç 8 6
Birleşik Krallık 6 7
ABD 7 8
İsveç 9 9
Makedonya 16 10

 Tablo 4: 2017 İş Ortamı Raporunda En Başarısız 10 Ülke

Ülke 2016 2017
Haiti 180 181
Angola 181 182
Afganistan 182 183
Kongo Dem. Cum. 184 184
Orta Afrika Cum. 186 185
Güney Sudan 187 186
Venezüella 188 187
Libya 185 188
Eritre 189 189
Somali 190 190

2017 yılı raporunun kapsadığı dönem olan Haziran 2015 – Mayıs 2016 arasındaki sürede dünya genelinde 137 ekonomi 283 adet düzenleyici reform gerçekleştirmiştir. Bu geçen yıla oranla %20’den fazla bir artışa işaret etmektedir. En az bir reform uygulayan ekonomilerin sayısı 122’den 137’ye çıkmıştır. Bu durum, ölçülen alanlarda iyileştirmeler yapmaya çalışan daha fazla ekonominin bulunduğunu göstermektedir.139 ekonomi ise sınır puana uzaklık değeri konusunda ilerleme kaydetmiştir. Bu sayede, bu ekonomilerde iş yapmak geçen yıla göre daha kolay ve daha az masraflı hale gelmiştir.

İş dünyasını ilgilendiren mevzuat açısından bu yıl için en fazla ilerlemeyi kaydeden 10 ülke şöyledir: Brunei Sultanlığı, Kazakistan, Kenya, Belarus (Beyaz Rusya), Endonezya, Sırbistan, Gürcistan, Pakistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn.

8. Türkiye’nin sıralamadaki yeri nedir?

Tablo 5, ülke sıralamalarının açıklanmaya başlandığı 2006 yılından itibaren Türkiye’nin sıralamadaki yerini ve bir önceki yola göre sıralamadaki değişimini göstermektedir. Buna göre, Türkiye 190 ülkenin yer aldığı 2017 İş Yapma Kolaylığı Endeksinde, bir önceki yıla göre 6 basamak gerileyerek 69’uncu sırada yer almıştır.

2006-2017 döneminde Türkiye’nin en iyi performans sergilediği yıllar, 51. sırada yer aldığı 2014 ve 2015 yılları olmuştur.

Tablo 5: 2006-2017 İş Ortamı Raporlarında Türkiye’nin Yeri

Yıl Ülke sayısı Türkiye’nin Sıralaması* Önceki Yıla Göre Değişim
2006 155 84
2007 175 65 19
2008 178 60 5
2009 181 63 -3
2010 183 60 3
2011 183 73 -13
2012 183 68 5
2013 185 72 -4
2014 189 51 21
2015 189 51 0
2016 189 63 -12
2017 190 69 -6

* Veri düzeltmesi, itirazlar veya metodolojideki değişiklikler nedeniyle ülke sıralamaları her yıl revize edilmektedir. Tabloda Türkiye’nin revize edilmiş sıralamaları verilmiştir.

9. Her bir gösterge setinde Türkiye’nin sıralaması ne durumdadır?

Tablo 6’da, 2016 ve 2017 raporlarında her bir gösterge setinde Türkiye’nin sıralaması verilmiştir. En iyi performansa sahip olduğumuz gösterge azınlık hissedar haklarının korunması (22. sıra) iken, en kötü performansa sahip olduğumuz alan ise vergi ödeme (128. sıra) göstergesidir.

Gümrük ve Ticaret Bakanlığını doğrudan ilgilendiren göstergelerden sınır ötesi ticaretindeki yerimiz geçen yıl olduğu gibi 70 iken, işe başlamada 11 sıra ilerleme ile sıralamamız 79 olarak kaydedilmiştir. Ülkemiz, kredi temininde 4 basamak gerileyerek 82., iflasın çözümü göstergesinde ise 2 basamak gerileyerek 126. sırada yer almıştır.

 Tablo 6: 2016-2017 Raporlarında Gösterge Setlerine Göre Türkiye’nin Durumu

 Gösterge Seti 2017 2016 Değişim
Azınlık Hissedar Haklarının Korunması 22 18 -4
Sözleşmelerin Uygulanması 33 32 -1
Tapu Siciline Kayıt 54 54
Elektrik Temini 58 36 -22
Sınır Ötesi Ticaret 70 70
İşe Başlama 79 90 11
Kredi Temini 82 78 -4
İnşaat izinlerinin alınması 102 101 -1
İflasın Çözümü 126 124 -2
Vergi Ödeme 128 128

Gümrük ve Ticaret Bakanlığını doğrudan ilgilendiren işe başlama, kredi temini, iflasın çözümü ve sınır ötesi ticaret göstergelerine ilişkin detaylı bilgiler ve bu göstergelerde Türkiye’nin durumu aşağıda verilmiştir. Makalenin kapsamını sınırlı tutabilmek amacıyla diğer göstergelere ilişkin detaylı bilgi verilmemiştir.

10. ‘İşe Başlama’ gösterge setinin varsayımları nelerdir?

En az 10 en fazla 50 personeli bulunan ve ilgili ekonominin en büyük ticari kentinde faaliyet gösteren bir limited şirketin kurulması ve resmi olarak faaliyete geçebilmesi için gerekli olan prosedürler ve bunların maliyet ve süreleri dikkate alınmaktadır. Ayrıca, limited şirket kurmak için gerekli olan asgari ödenmiş sermaye de göz önünde bulundurulmaktadır.

Ele alınan tüm ekonomilerden sağlanan verilerin kıyaslanabilir olması amacıyla şirket ve şirketlerin karşılaştığı prosedürlerle ilgili çeşitli varsayımlar dikkate alınmıştır:

Şirketle ilgili temel varsayımlar şöyledir:

  • Yerel olarak faaliyet göstermekte olan 2 tür limited şirket ele alınmaktadır: Bir şirketin evli olan 5 erkeğe, diğerinin ise evli olan 5 kadına ait olması dışında şirketler her yönüyle aynıdır.
  • Kişi başına gelirin 10 katı kuruluş sermayesine sahiptir.
  • Ürün veya hizmetlerin satışı gibi genel ticari veya sınai aktivitelerle uğraşmakta, dış ticaret yapmamaktadır.
  • Fabrika veya ofisini kiralamakta olup, bunların sahibi değildir.
  • Toplam ofis alanının büyüklüğü yaklaşık olarak 929 m2’dir.
  • Yatırım teşvikleri veya benzeri diğer özel uygulamalardan yararlanmamaktadır.
  • İlgili ekonomideki kişi başına gelirin en az 100 katı ciroya sahiptir.
  • 10 sayfa uzunluğunda şirket sözleşmesi vardır.
  • Sahipleri reşit ve yetişkin olarak sağlıklı kararlar alabilecek yetenektedir.
  • Sahiplerinin akıl ve beden sağlığı yerinde olup, sabıka kaydı yoktur.
  • Sahipleri evli ve tek eşli olup, evlilik yetkili kamu kurumlarınca kaydedilmiş olmalıdır.

Tablo 7: İşe Başlama Gösterge Setinin Ölçtüğü Konular

Şirket kuruluşu için gerekli yasal prosedürler
Tescil öncesi aşama (isim doğrulama, noter işlemleri vs.)
En büyük ticari kentte tescil
Tescil sonrası aşama (sosyal güvenlik kurumu kayıt işlemleri, şirket kaşesi vs.)
Şirket kurabilmek için eşten onay alınması, banka hesabı açılması
Şirket tescili için cinsiyete özgü belge gerekli olması durumunda bu belgenin temini, kimlik belgesi veya banka hesabı açılması
Her bir prosedürü tamamlamak için gerekli olan süre (takvim günü olarak)
Bilgi toplaman için harcanan zamanı içermez
Her bir prosedür ayrı bir günde başlar (Ancak, tamamıyla elektronik ortamda tamamlanan prosedürler bu kurala bir istisnadır)
Tescil süreci nihai belge verilince veya şirket resmi olarak faaliyete başladığında tamamlanmış kabul edilir
Resmi görevlilerle önceden bir temas yapılmadığı kabul edilir
Her bir prosedürü tamamlamak için gereken maliyet
Sadece resmi masraflar dikkate alınır
Yasayla istenen veya pratikte yaygın olarak kullanılan hizmetler hariç, profesyonel ücret alınmaz
Asgari ödenmiş sermaye (Ekonomideki kişi başına gelirin yüzdesi)
Tescil öncesi (veya kurulduktan sonraki 3 aya kadar) bankaya yatırılması gereken fonlar

11. ‘İşe Başlama’ göstergesinde Türkiye ne durumdadır?

İş Ortamı 2017 Raporuna Türkiye, işe başlama göstergesinde bir önceki yılın raporuna göre 11 sıra ilerleme kaydederek 79’uncu sırada yer almıştır. Tablo 8’de ülkemize ilişkin veriler gösterilmiştir.

Tablo 8: İşe Başlama Gösterge Setinde Türkiye

  2016 2017
Sıralamadaki Yeri 90 79
Sınır Puana Uzaklık Değeri 85.18 86.98
Prosedür sayısı – (Erkekler için) 8.0 7.0
Prosedür sayısı – (Kadınlar için) 8.0 7.0
Süre – Gün (Erkekler için) 7.5 6.5
Süre – Gün (Kadınlar için) 7.5 6.5
Maliyet (Kişi Başına Gelirin Yüzdesi) (Erkekler için) 16.6 16.4
Maliyet (Kişi Başına Gelirin Yüzdesi) (Kadınlar için) 16.6 16.4
Asgari Ödenmiş Sermaye (Kişi Başına Gelirin Yüzdesi) 11.0 10.2

Tabloda yer alan 2016 ve 2017 yılı değerleri incelendiğinde, tüm alanlarda bir ilerleme yaşandığı ve bunun sonucu olarak da bu gösterge setindeki sıralamamızın iyileştiği görülmektedir. Bunun temel sebebi ise, Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) üzerinden potansiyel vergi numarası edinilebilmesi olduğu Raporda belirtilmektedir.

Diğer taraftan, daha önce belirtildiği üzere, işe başlama göstergesinde cinsiyete göre farklı uygulamalar olup olmadığı hususu bu sene ölçülmeye başlanmıştır. Tablodaki kadın ve erkeklere ilişkin değerlendirmelere bakıldığında, işe başlama göstergesinde ülkemizde cinsiyete göre farklı bir uygulama olmadığı dikkati çekmektedir.

Son olarak, asgari ödenmiş sermaye tutarına ilişkin göstergede iyileşme görülmektedir. Bu durum, söz konusu tutarda mevzuattaki bir değişiklikten değil, dolar kuru ve kişi başına düşen milli gelirdeki değişikliklerden kaynaklandığı düşünülmektedir.

12. ‘Kredi Temini’ gösterge setinde ölçülen konular nelerdir?

Bu gösterge setinde 4 farklı endekse göre değerlendirme yapılmaktadır:

  • Yasal Hakların Gücü Endeksi: Teminatı ve iflası düzenleyen mevzuat yoluyla alacaklıların ve borçluların haklarının korunmasını incelemektedir.
  • Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi: Kredi büroları ve sicilleri vasıtasıyla dağıtılan kredi bilgilerinin kapsamı ve erişilebilirliği incelenmektedir.
  • Kamu Kredi Kayıt Bürosu: Kredi kayıt bürosunda listelenmiş olan kişi ve firma sayılarının yetişkin nüfusa göre yüzdesi hesaplanmaktadır.
  • Özel Kredi Kayıt Bürosu: Özel kredi kayıt bürosunda listelenmiş olan kişi ve firma sayılarının yetişkin nüfusa göre yüzdesi hesaplanmaktadır.

Belirtilen bu alanlarda Türkiye’nin durumu Tablo 9’da gösterilmiştir.

Tablo 9: Kredi Temini Gösterge Setinde Türkiye

  2016 2017
Sıralamadaki Yeri 78 82
Sınır Puana Uzaklık Değeri 50.00 50.00
Yasal Hakların Gücü endeksi (0-12) 3.0 3.0
Kredi Bilgisi Derinliği endeksi (0-8) 7.0 7.0
Kamu Kredi Kayıt Bürosu (%) 74.9 76.6
Özel Kredi Kayıt Bürosu (%) 0.0 0.0

2017 yılında sınır puana uzaklık değeri bir önceki yıla göre aynı kalmıştır. Diğer taraftan, kredi kayıt bürosunun kapsadığı kişilerin yetişkin nüfusa oranı %74,9’dan %76,6’a yükselmiştir. Buna rağmen Türkiye sıralamada 4 basamak gerileyerek 82. sırada yer almıştır. Bu duruma ilişkin en mantıklı açıklama, endekste yer alan diğer ülkelerin kredi temininde yaptığı reformlar sonrasında ilerleyerek sıralamada Türkiye’nin önüne geçmiş olmalarıdır.

13. ‘İflasın Çözümü’ gösterge setinde ölçülen konular nelerdir?

Bir ekonomideki iflas-tasfiye sisteminin etkin olması, ekonomik anlamda başarılı şirketlerin varlıklarını devam ettirebilmeleri ve başarısız şirketlerin kaynaklarının yeniden dağıtımını sağlayabilmesi açısından önem arz etmektedir. Bu nedenle İş Ortamı Raporunun bu konuyu ölçüyor olması şaşırtıcı değildir.

Bu gösterge seti ile iflas etmiş bir şirketin tasfiyesi sürecine ilişkin süre ve maliyetler, adli tasfiye süreçlerinin sonuçları ile konuyla ilgili mevzuatın etkinliği ölçülmeye çalışılmaktadır.

Tablo 10: İflasın Çözümü Gösterge Setinde Türkiye

  2016 2017
Sıralamadaki Yeri 124 126
Sınır Puana Uzaklık Değeri 35.09 34.98
Geri Dönüş Oranı (Cent/Dolar) 18.7 18.5
Süre (Yıl) 4.5 4.5
Maliyet (Taşınmaz malın yüzdesi) 14.5 14.5
Tasfiye Çerçevesinin Etkinliği Endeksi (0-16) 8.0 8.0
Tasfiyenin hukuki olarak başlaması (0-3) 3.0 3.0
Borçlunun varlıklarının yönetimi (0-6) 2.0 2.0
Yeniden düzenleme işlemleri (0-3) 1.0 1.0
Alacaklının katılımı (0-4) 2.0 2.0

Türkiye, bu alanda bir önceki yıla göre 2 basamak gerileyerek 126’ncı sırada yer almıştır. Söz konusu gerilemenin nedeninin, geri dönüş oranlarında meydana gelen 0.2 puanlık gerilemeden kaynakladığı düşünülmektedir. Zira, diğer göstergelerde bir değişiklik görülmemektedir. Hesaplamaların dolar bazında yapılıyor olması ve döviz kurunda son yıllarda yaşanan dalgalanmaların geri dönüş oranındaki gerilemenin arkasındaki temel unsur olduğu düşünülmektedir.

Diğer taraftan, Türk Ticaret Kanunu’nun 543’üncü maddesinde yapılan düzenleme ile sermaye şirketlerinde iradi tasfiye süreci kolaylaştırılmıştır. Önceki uygulamada tasfiye halindeki şirket, kalan malvarlığını dağıtabilmek için alacaklılara yönelik yapılacak üçüncü ilandan itibaren bir yıl beklemesi gerekirken, yapılan düzenleme ile bu süre 6 aya düşürülmüştür. Bahsedilen bu kanun değişikliği 15/7/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanun ile gerçekleştirilmiş olup, İş Ortamı 2017 Raporunun kapsadığı dönemden sonra gerçekleştirilmiştir. Dolayısıyla, önümüzdeki yılın raporunda bu alanda Türkiye’nin daha iyi bir sıralamada yer almasını bekleyebiliriz.

14. ‘Sınır Ötesi Ticaret’ gösterge setinde ölçülen konular nelerdir?

Raporda, malların ihracı ve ithalatının lojistik süreci ile ilişkili zaman ve maliyet ölçülmektedir. Eşyanın ihracı veya ithalatı sürecinde şu 3 prosedür setiyle ilişkili zaman ve maliyetler (tarifeler hariç) ölçülmektedir:

  • Belge hazırlamada uyum (documentary compliance),
  • Gümrüklemede uyum (border compliance),
  • Yurtiçi nakliye (domestic transport)

Eşyanın bir ülkenin en büyük şehrindeki bir depodan başka bir ülkenin en büyük şehrinde bulunan bir depoya transfer edilmesi olarak tanımlanan sınır ötesi ticaret işlemine ilişkin değerlendirmelerin, diğer ülkelerle karşılaştırılabilir olması için çeşitli varsayımlarda bulunulmuştur. Bu varsayımlar şöyledir:

  • İthalatta, konteyner ile gelen 15 ton oto parçası (HS 8708 pozisyonu) ile oto parçalarında kıymet olarak en çok ithalat yapılan ülke dikkate alınmaktadır.
  • İhracatta, ilgili ülkenin kıymet bakımından ilk sırada yer alan ihraç eşyası ve söz konusu eşyanın en çok ihraç edildiği ülke dikkate alınmıştır. Kıymetli taş ve madenler, mineral canlı hayvanlar, yakıtlar ve yağlar, gıda kalıntı ve döküntüleri ve eczacılık ürünleri muhtemel ihraç ürünleri listesine dâhil edilmemiştir. Ek olarak, bir ülkenin kıymet bakımından en fazla ihracat gerçekleştirdiği ikinci ürün grubu da gerektiği takdirde değerlendirmelere tabi tutulmuştur.
  • İhraç edilen eşyanın konteyner ile taşınmış olması şart değildir, ancak ithal eşyasının (oto parçaları) konteyner ile taşınmış olduğu kabul edilmektedir.
  • Harç alınan durumlarda eşyanın kıymeti 50.000 ABD Doları olarak hesaplanmıştır.
  • Eşyanın kullanılmış veya ikinci el olmadığı, yeni olduğu kabul edilmektedir.
  • İhracatçı/ithalatçı firma, çalışacağı nakliyeci veya gümrük müşavirini veya her ikisini de kendi belirler; gümrük veya diğer kamu kurumlarının gümrükleme, geçiş izni ve zorunlu kontrolleri ile ilgili işlemler sonucu ortaya çıkan tüm maliyetler ile yurtiçi ve yurtdışı taşıma bedellerini öder.
  • Taşıma modu ise, her bir ülke için yukarıdaki kriterlere göre belirlenmiş olan ihraç ve ithal eşyası ve ticaret ortağı için en yaygın kullanılan taşıma modudur.
  • Sevkiyatla bağlantılı olarak herhangi bir kamu kurumunun talep ettiği tüm elektronik veri girişleri, ihracat veya ithalat işlemi sırasında elde edilen, hazırlanan ve sunulmuş olan belgeler olarak kabul edilir.
  • Süre saat olarak hesaplanmaktadır. Örneğin, gümrük işlemleri 7,5 saatte tamamlanmış ise veri 7,5 saat olarak kaydedilmektedir. Diyelim ki bir belge gümrük idaresine saat 08.00’da sunulmuş ve ertesi gün saat 08.00’da teslim edilmişse veri 24 saat olarak kaydedilmektedir.
  • Sigorta maliyeti ve fatura düzenlenmeden yapılan kayıt dışı ödemeler maliyete dâhil edilmemektedir.
  • Yerel para cinsinden yapılan işlemler, anketin yanıtlandığı günkü döviz kuru üzerinden ankete katılanlar tarafından ABD Dolarına çevrilerek hesaplanmaktadır.
  • Yurtiçi nakliye bir yükün, ekonominin en büyük ticaret şehrindeki bir depodan ekonominin en çok kullanılan liman, havaalanı veya kara sınırına taşımakla ilgili zaman ve maliyeti kapsar.

Öten yandan, yurtiçi nakliyede süre ve maliyetlere ilişkin veri toplanmakla birlikte, bu veriler ülkelerin sınır puana uzaklık değeri ve iş yapma kolaylığı sıralaması hesaplamalarına dahil edilmemektedir. Bunun temel sebebi, yurtiçi nakliye için harcanan zaman ve maliyeti etkileyen birçok dış faktörün (transit bölgesinin coğrafi koşulları, yolların kapasitesi, genel olarak altyapı, en yakın liman veya sınıra olan yakınlık, ticarete konu eşyanın bulunduğu depo gibi) bulunmasıdır.

Ülkelerin sıralaması, belirtilen bu varsayımlar çerçevesinde yapılan hesaplamalara göre belirlenmektedir.

15. Sınır Ötesi Ticaret göstergesinde Türkiye ne durumdadır?

Türkiye, sınır ötesi ticaret alanında geçen seneki yerini koruyarak 70’inci sırada yer almıştır. Türkiye verileri hesaplanırken; ihracatta Fransa’ya gönderilen motorlu kara taşıtları (87’nci fasıl), ithalatta Almanya’dan ithal edilen oto parçaları (8708 pozisyonu) ve taşıma modu olarak da denizyolu dikkate alınmıştır.

İhracatta gümrükleme işlemleri 16 saatte, belgelerin hazırlanması ise 5 saatte tamamlanmaktadır. Gümrükleme işlemlerinin maliyeti 376 ABD Doları iken belgelerin hazırlanmasının maliyeti 87 ABD Dolarıdır.

İthalatta ise, gümrükleme işlemleri 41 saat ve belgelerin hazırlanması 11 saatte tamamlanmaktadır. Gümrükleme işlemlerinin maliyeti 655 ABD Doları, belgelerin hazırlanmasının maliyeti ise 142 ABD Doları olarak hesaplanmıştır.

Tablo 11: Sınır Ötesi Ticaret Gösterge Setinde Türkiye

  2016 2017
Sıralamadaki Yeri 70 70
Sınır Puana Uzaklık Değeri 79.71 79.71
İhracat
Gümrükleme süresi (Saat) 16 16
Gümrükleme maliyeti ($) 376 376
Belge hazırlama süresi (Saat) 5 5
Belge hazırlama maliyeti ($) 87 87
İthalat
Gümrükleme süresi (Saat) 41 41
Gümrükleme maliyeti ($) 655 655
Belge hazırlama süresi (Saat) 11 11
Belge hazırlama maliyeti ($) 142 142

Tablo 12: Türkiye Hesaplamaları Yapılırken Kullanılan Kriterler

  İhracat İthalat
Eşya HS 87: Motorlu kara taşıtları, traktör, bisiklet, motosiklet ve diğer HS 8708: Karayolu taşıtları için aksam, parça ve aksesuarlar
Ticaret ortağı Fransa Almanya
Sınır Derince Limanı Ambarlı Limanı
Uzaklık (Km) 90 38
Yurtiçi nakliye süresi (Saat) 3 3
Yurtiçi nakliye maliyeti ($) 550 263

Son olarak, endekste iyi performans sergileyen ülkelerle ilgili genel değerlendirmelerde bir kaç hususun altı çizilmektedir. Buna göre, bu ülkelerde iş ortamını düzenleyen mevzuat düzenlemelerinin sınırlı sayıda olmasına dikkat edilmektedir. Ayrıca, bu düzenlemelerin gerek özel sektörün gerekse kamu kurumlarının verimli ve şeffaf biçimde çalışmasını sağlamaya yönelik olarak hazırlandığı ve uygulandığı vurgulanmaktadır. Bir diğer önemli husus olarak, bu raporda üst sıralarda yer alan ülkelerin, Lojistik Performans Endeksi, Küresel Rekabetçilik Endeksi ve Uluslararası Yolsuzluk Algısı gibi diğer uluslararası raporlarda da iyi performans göstermekte olduğu belirtilmektedir.

Bu açıdan, gerek İş Ortamı Raporunda gerekse diğer uluslararası raporlarda ülkemizin daha iyi sıralara gelebilmesi için, bu raporlarda iyi performans sergileyen ülkelerle ilgili öne çıkarılan hususların yürütülen mevzuat çalışmalarımızda dikkate alınması yararlı olacaktır.

[1] 2015 yılı raporundan itibaren, 100 milyonun üzerinde nüfusa sahip olan ülkelerde ekonomik açıdan ikinci büyük şehir de rapor kapsamına dahil edilmiştir.

KAYNAKÇA

Avrupa Komisyonu (2014), “Public procurement”, http://ec.europa.eu/trade/policy/accessing-markets/public-procurement/ (Erişim: 23.01.2017)

Dünya Bankası (2015), “Doing Business 2017. Equal Opportunity for All”, <http://www.doingbusiness.org/~/media/WBG/DoingBusiness/Documents/Annual-Reports/English/DB17-Report.pdf> (Erişim: 23.01.2017)

YAZAR HAKKINDA:

Hamit Boztepe

Gümrük ve Ticaret Uzmanı

Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü

0312 449 38 38

h.boztepe@gtb.gov.tr

1983 Kayseri doğumludur. İlk, orta ve lise eğitimini Kayseri’de tamamlamıştır. 2006 yılında Erciyes Üniversitesi İşletme bölümünden mezun olmuştur. 2014-2016 yıllarında ABD’de yer alan Southern New Hampshire University’de İşletme yüksek lisans programını tamamlamıştır.

2007 yılında mülga Gümrük Müsteşarlığı’nda Gümrük Uzman Yardımcısı olarak başladığı çalışma hayatına Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nde Gümrük ve Ticaret Uzmanı olarak devam etmektedir.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *